بسم الله الرحمن الرحیم
آینده پژوهشی یکی از حوزههای بسیار مهم و راهبردی است که کمتر مورد توجه بوده و میطلبد که در عرصههای مختلف اندیشه و عمل، رویکرد جدی و جدیدی به آن داشت؛ در این راستا، یکی از برنامههای ویژه نامۀ اربعین نشریه فلاح، به همین موضوع در قالب مصاحبه با جناب آقای دکتر جلال ریزانه، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و استادیار گروه آینده پژوهی دین در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی اختصاص یافت. از جمله فعالیتهای علمی و پژوهشی این استاد حوزه در زمینه آیندهپژوهی و مدیریت، تألیف کتابها و مقالات متعدد و سخنرانی در نشستهای علمی و پژوهشی است.
از اهداف اصلی این مصاحبه، آشنایی مخاطبان عزیز با دانش آینده پژوهی و کاربرد آن در پدیدۀ شگفتانگیز راهپیمائی اربعین است تا در آئینه آیندهنگری، از فرصتها و تحدیدها و ضعفها و قوتهایی که در این زمینه وجود دارد بیشتر بدانیم. همچنین رابطهٔ این حرکت عظیم با ظهور حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف را مورد بررسی و تحلیل قرار دهیم.
به رسم قدرشناسی، از جناب آقای دکتر ریزانه، به جهت پذیرش این مصاحبه و اختصاص وقت و پاسخهایی که به سوالات ما دادند کمال قدرانی و امتنان را داریم، ضمن دعوت از همهٔ مخاطبان عزیز نشریه فلاح به مطالعه دقیق مصاحبه، از نظرات و پیشنهادهای عزیران در این زمینه با نهایت امتنان استقبال خواهیم کرد.
انشاءالله که قدمی کوچک، در تبیین ارزشهای الهی و لبیک به جهاد تببینی باشد که مقام معظم رهبری دام ظله از همهٔ ما انتظار دارند.
1)ضمن عرض سلام و تشکر صمیمانه از حضرتعالی بابت پذیرش این مصاحبه، به عنوان اولین سؤال، اگر امکان دارد در مورد آینده پژوهی کمی توضیح داده و بفرمایید که چرا در این زمینه نگاه جدی وجود ندارد و برای جبران این نقیصه چه باید کرد؟
و علیکم السلام. دانش آینده پژوهی دانشی است که تقریباً از حدود یکصد سال پیش در حوزه علوم انسانی به صورت علمی مورد توجه قرار گرفت و هدف به کارگیری این دانش و تدوین مبانی و روشهای آن هم در حقیقت استفاده جهت کسب منافع بیشتر بوده است. به هر حال یکی از حوزههای مهم در زندگی انسانها بحث آینده است. دغدغههایی که همه انسانها چه در سطح زندگی فردی و چه در سطح زندگی اجتماعی و چه در سطح حکمرانی بهش توجه میکنند، بحث اتفاقات و رخدادهای پیش رو در آینده است. فلذا خیلی تلاش شده است که ما بتونیم به طریقی، این اتفاقات را مورد شناسایی قرار دهیم؛ برخیها با روشهای فرا تحلیلی سعی کردند که از طریق غیب گویی و ارتباط با اشباح و اجنه نسبت به رویدادهای آینده اقداماتی بکنند، برخی هم به گونهای دیگر به سمت پیش گوییهایی در مورد آینده حرکت کردند، ولی هیچکدام از اینها، نه جامعیت داشت و نه قابلیت هدایت دانش انسان در حوزه آینده پیش رو برای انسان؛ فلذا دانش آینده پژوهی با نگاه فلسفی و نگاه مبتنی بر رابطۀ علّی و معلولی در نظام هستی، به سمت شناسایی پدیدههای آینده رفتند.
شکلگیری این دانش به عنوان یکی از حوزههای استراتژیک و راهبردی، در کشورهای توسعه یافته و کشورهای استعمارگر مورد توجه قرار گرفت. اولین بار، استفاده از این دانش در حوزه جنگ جهانی دوم بود که به واسطۀ پیش بینیهایی که در حوزه اقتصادی و فروش نفت صورت گرفت توانستند سناریوهایی را طراحی کنند، با شناخت هدفمند و روشمند در زمینۀ اتفاقهای ممکن پیش رو، موفقیتهای خوبی را کسب کردند. بعدها این دانش علاوه بر حوزه اقتصادی، در حوزه سیاسی و حوزه اجتماعی هم گسترش پیدا کرد و امروزه از دانشهای پرکاربرد در حوزه حکمرانی محسوب میشود. پژوهشگاههای متعددی در این زمینه ایجاد شده است که به آموزش و پژوهش مشغول هستند.
متاسفانه یکی از دانشهایی که ما در این حوزه تحریم هستیم و نتوانستیم مباحث روز و روشهای روز رو در این زمینه کسب کنیم، بحث دانش آینده پژوهی و روشهایی که در این حوزه مورد استفاده قرار گرفته است. اگرچه بعد از تحولاتی که در جامعه ایران ما رخ داد به برکت وجود انقلاب اسلامی و توسعه دانش بنیانها و نگاه حکیمانهای که در نگاه رهبر معظم انقلاب وجود داشت، توجه به این دانش و توجه به این حوزه مورد استقبال و استفاده بیشتری قرار گرفت و ما خودمان هم توانستیم مبانی این دانش را بازسازی کرده و بومیسازی کنیم و حتی گفتمانهای جدیدی از این دانش را به عنوان آینده پژوهی اسلامی در جامعه ایرانی و اسلامی مطرح بکنیم و الحمدالله رشد خوبی در مبانی وجود داشته است. امروز رویکرد آینده پژوهی به حدی هست که حتی در مورد یک حرکت بزرگ و یک جنبش بزرگ دینی به نام اربعین هم ورود میکنیم و به دنبال سوال از دانش آینده پژوهی در آن هستیم.
2) علی القاعده، آینده پژوهی هم مثل دانشهای دیگر، دارای قواعد و اصول خاص خودش هست، بنظر جنابعالی اصول و قواعد خاص آینده پژوهی چیست و در بررسیهای آینده پژوهانه، چه ملاکهایی را باید در نظر داشت؟
دانش آینده پژوهی یک دانش فرا رشته است و اختصاص به هیچ رشتۀ خاصی ندارد، شما در همه حوزههای علوم پایه، علوم انسانی، علوم تجربی و در حوزههای صنعتی، پزشکی و در تمام مفاهیم دانشی میتوانید از این دانش استفاده بکنید. در حقیقت، کاربردهای شناخت آینده در تمام علوم مورد توجه قرار دارد، حتی در علومی که گذشتهنگر هستند مثل علوم تاریخ هم ما میتوانیم از این دانش استفاده بکنیم. بدیهی است که لازمۀ استفاده از این دانش، شناخت آن و روشهای مربوط به این دانش است، روشهایی که تاکنون مورد بحث و پذیرش قرار گرفته است بیش از ۳۲ روش در حوزه آینده پژوهی است، اما در جامعه ایرانی ما تا به حال بیش از ۵ یا ۶ روش مورد توجه و استفاده واقع نشده است که امیدواریم با توسعه این دانش، بتوانیم در حوزههای مختلف دیگر هم از آن استفاده کنیم.
نگاه آینده پژوهی در حقیقت این است که ما را برای رویارویی با حوادث و احتمالهایی که در آینده وجود دارد آماده میکند، در دانش آینده پژوهی به دنبال این هستیم که با شناخت و تحلیل بهتر آینده خودمان، خود را برای رویارویی با حوادث آینده و اتفاقاتی که به وجود میآید آماده بکنیم، فلذا دانش آینده پژوهی میتواند در تمام رشتهها کاربرد داشته باشد و میتواند ما را در این زمینه دارای بصیرت و بینش نماید.
3) رویکرد آینده پژوهشی، چه نوع آیندههایی را به تصویر میکشد؟ و اینکه در ادبیات دینی ما، کدام نوع آینده پژوهی مورد توجه است؟
در دانش آینده پژوهی، به چهار دسته از آینده اشاره میشود؛ دسته اول، آیندههای ممکن است؛ آینده های ممکن شامل تمام وضعیتهای ممکنی است که میتواند در آینده محقق شود هرچند ندانیم که این آیندهها چگونه محقق خواهند شد. در حقیقت، آیندههای ممکن بر اساس یک اصلی به نام اصل عدم قطعیت هستند، در اصل عدم قطعیت، هر احتمالی و هر ممکنی در آینده وجود خواهد داشت و هر چیزی در آینده احتمال وقوع خواهد داشت حتی آنهایی که در مخیلۀ انسان هم نمیگنجند فلذا، از آنها به نام آیندههای ممکن یاد میشود.
در بین آیندههای ممکن یک سری آیندههایی وجود دارد که احتمال تحقق بیشتری دارند و اینها در حقیقت، ادامه روندهای فعلی هستند که در آینده میتوانند احتمال وقوع داشته باشند، این دسته از آیندهها به عنوان آینده محتمل یاد میشوند که بر اساس دانش آینده پژوهی، از بین آیندههای ممکن شناخته و جدا میشوند و به هر میزان احتمال وقوع این آیندهها بالاتر میرود ما میتوانیم از آن، در پیش بینیهای خودمان نسبت به فضای پیش رو استفاده کنیم.
در بین آیندههای محتمل یک سری آیندههای هستند که برای ما وضعیت مطلوب دارند که به عنوان آیندههای موجه از آنها یاد میشود. در شناخت این آیندهها بر خلاف آیندههای دیگر، یعنی آیندههای ممکن و محتمل، از یک نوع دانش شناختی بهره میبریم که بواسطه آن، آیندۀ موجه را در نسبت به آیندههای ممکن و محتمل، قابل گزینش میکند. نکته اینکه، گرایش ما نسبت به این نوع از آینده بیشتر است.
دسته چهارم آیندهها، آیندههای حتمی هستند که بیشتر در ادبیات وحی و آسمانی مورد توجه و اشاره قرار گرفته است و به جهت اینکه انسانها را از اتفاقهای پیش رو آگاه میکنند به عنوان خبرهایی از آینده شناخته میشود. مثلاً مرگ یکی از آیندههای حتمی است «کل نفس ذائقه الموت». گذر زمان و حرکت اجرام آسمانی و حرکت کیهانها یک حرکت حساب شده است، این جزو آیندههای حتمی هست که هیچکس نمیتواند جلوی حرکت زمان و گذر زمان را بگیرد. به وقوع پیوستن قیامت یکی از آیندههای حتمی دیگر است که در جای جای ادبیات آسمانی به این بحث اشاره شده است و انسان را همیشه به آماده شدن برای چنین روزی هشدار داده است. یکی از آیندههای حتمی دیگر که در آیندهپژوهی اسلامی به آن توجه شده و در ادبیات، گفتمان، نگاه و باور عالمان شیعی وجود دارد حقیقت وجود منجی است و اتفاقهایی که رخ خواهد داد و جامعه بشری به صلاح و عدالت و درستکاری خواهد رسید؛ سرانجامی که هم در قرآن و هم در ادبیات کتاب های آسمانی دیگر به آن اشاره شده است، آن حرکت، حرکتی است که نوید بخش یک زندگی عادلانه و یک زندگی توأم با رشد و رشد معنویت در بین انسانها است، انسانهایی که همگی میتوانند طعم سعادت و طعم کمال را در این دنیا بچشند، بحث رجعت یکی از مباحثی است که در دیدمان و گفتمان عالمان تشیع نسبت به وقایع پیش رو در جهان هستی مطرح میشود، انسانهای مومن، انسانهای خداباور و همچنین انسانهای زشت کردار، انسانهایی که پیرو شیطان بودند اینها برخواهند گشت و عدالت و رستگاری را در این عالم مشاهده خواهند کرد.
پس، آیندههای ممکن، محتمل، موجه و حتمی، چهار نوع آینده ای است که در آینده پژوهی دینی مورد توجه است.
4) به نظر حضرتعالی، حماسه اربعین جزو کدام دسته از آیندههای مذکور در آینده پژوهی دینی قرار میگیرد؟
آینده حتمی، برای تحقق چنین آیندۀ حتمی، اشاره میکنیم به روندهایی که در جوامع وجود دارد، یکی از روندهایی که در زمان ما وجود دارد مکتب سید الشهدا علیه السلام است، حرکتی که در صدر اسلام رخ داد و نگاه آزادی و آزاد بودن را به انسانها آموخت، حرکتی که برای همۀ انسانهایی که بدنبال آزادی واقعی هستند دارای معنا و مفهوم هست، فراتر از رنگ، فراتر از نژاد، فراتر از ملیت و فراتر از هر زمانی و با هر اعتقادی و با هر دینی، اصول و مبانی آزادی که در قیام سیدالشهدا مطرح شده است مورد توجه همۀ انسانها قرار دارد. لذا ما میبینیم که امروز و همچنین در طول تاریخ، حتی انسانهایی که مسلمان نبودند، شیعه نبودند، ولی از مکتب اهل بیت و سیدالشهدا پیروی کردند و آن را به عنوان الگوی آزادی و آزادی خواهی قرار دادند. این مکتب دارای یک سری روندهایی است که هر ساله تقویت میشود. عزاداریهایی که در محرم و صفر رخ میدهد به فرمایش حضرت امام، اسلام و مکتب را زنده نگه داشته است؛ این نگاه آزادی خواهی را که نتیجۀ اجرای دین در زندگی بشر و اجرای عدالت و آزادی خواهی در زندگی بشر هست را رنده نگه داشته است. اربعین یکی از وقایعی هست که هر سال این روند آزادی خواهی را تقویت میکند و فریاد میزند. فلذا، در نگاه آینده پژوهی اسلامی، وقتی در مورد اربعین صحبت میکنیم، نگاه به تحقق آن آیندۀ حتمی است که در ادبیات وحی در مکاتب مختلف و در ادیان مختلف نیز به آن اشاره شده است. وقتی در مورد اربعین صحبت میکنیم نگاه ما یک نگاه کاملا آینده پژوهانه هست، نگاه ما یک نگاه حرکتی و تعالی بخش و تحقق یک جامعهٔ منتظر مهدوی هست.
5) از نگاه جنابعالی حرکت اربعین چگونه می تواند زمینه ساز و بسترساز جامعه مهدوی باشد؟
همانطور که اشاره شد، حرکت پیادهروی اربعین باید مبتنی بر نگاه تحقق یک جامعه منتظر مهدی باشد. ارزشهایی که لازمۀ یک جامعه منتظر مهدوی است، باید به عنوان ارزشهای چنین جامعه مورد تبیین قرار گیرد. این ارزشها باید برای افرادی که در این مراسم شرکت میکنند جنبه آموزشی داشته باشد، باید برای افراد ترسیم و تبیین شود و با نگاه کلان رهبری عزیز باید بصیرت آفرین باشد تا زمانی که ما نتوانیم این نگاه رو حاکم بکنیم در حقیقت بهرهبرداری عمیقی از این حرکت راهپیمایی عظیم اربعین حسینی به دست نمیآید فلذا لازم است که ابعاد این جامعه منتظر مهدوی تفسیر شود و ارزشها بیان بشود و در این حرکت راهپیمایی اربعین، از این مبانی و ارزشها استفاده کنیم.
6) به نظر شما حماسه اربعین نوید بخش چه نوع جامعهٔ در آینده است؟
حرکت اربعین نویدبخش یک جامعه مهدوی است، یک جامعهای که در آن عدالت محقق خواهد شد، یک جامعهای که در آن انسانها مورد ظلم قرار نمیگیرند، یک جامعهای که انسانها در آن به کمال و رشد میرسند، یک جامعهای که در آن خبری از فساد، خبری از ظلم، خبری از تجاوز، خبری از قتل و این گونه مصائب جامعه امروزی بشریت را که در آن نیست، به ما نشان میدهد. فلذا وقتی که ما اربعین را در راستای تحقق یک جامعه منتظر مهدوی مطرح میکنیم اشاره میکنیم به امید، همان گونه که رهبری عزیز در این خصوص بارها و بارها اشاره کردهاند؛ حرکت اربعین یک حرکت امیدبخش، حرکتی بصیرت بخش، دشمن شناس و یک حرکتی است که میتواند ما را از خطرات پیش رو حفظ کند و در این خصوص جامعه را به سمت هدایت و ترقی رشد دهد.
7) با همین رویکرد آینده پژوهانه، چگونه میتوان به تقویت امیدها و پیشگیری از بیم ها و خطرات احتمالی مذکور پرداخت؟
همانطور که اشاره کردیم علاوه بر دشمنانی که به صورت کاملاً شفاف اعلام دشمنی با نگاه تعالیخواه و نگاه آزادیخواه انسانها، خصوصاً شیعیان مطرح میکنند، دشمنان دیگر به دنبال ایجاد نحلههای کجایی و من درآوردی با هدف ایجاد انحراف در حوزه نگاهها و تفکرات هستند. در این زمینه، حرکتهای شناختی و تبیین، بسیار بسیار مهم است، جهاد تبیین که در کلام مقام معظم رهبری به آن اشاره شده است در حقیقت بیان کننده این مهم است و همین حرکتی که شما به عنوان یک گروه جهادی در حال ارائه هستید در حقیقت یک نوع جهادی است که کمک میکند به افزایش بینش، افزایش نگرش، توسعه نگرش و افزایش دانش افراد که بتوانند خودشان را از آسیبها حفظ بکنند و از نگاههای انحرافی در امان باشند.
8) لطفا توضیح دهید که حماسه اربعین چگونه می تواند زمینه ساز ظهور باشد ؟
اربعین در حقیقت تداوم بخش یک آینده بسیار نویدبخش و حتمی در ادبیات وحی و همچنین تداوم بخش یک آینده کاملاً موجه در نگاه تمام مستضعفان عالم هست. آینده ای که با ظهور امام زمان (عج) رخ خواهد داد و منتقم خون سیدالشهدا خواهد بود و آن حرکت عظیم سیدالشهدا که به سمت ایجاد عدالت و حرکت آزادی و آزادیخواهانه در جامعه بود میتواند مقدمۀ رشد و تعالی انسانها باشد. اربعین دارای یک سری نمادهایی است که یکی از نمادهای آن، حرکت باشکوه پیاده روی اربعین هست، سنتی که توسط قدمای ما به جهت ارادتی که به سیدالشهدا داشتند با پای پیاده از نجف شروع شده و به سمت کربلا ختم میشد، که این حرکت نمادین، تبدیل به یک روند در جامعه و زمان امروز ما شده است و به عنوان یک کلان روند یا یک نگاترند میتوان از آن یاد کرد. روندها در حقیقت محقق کنندۀ آیندههای مطلوب هستند، تقویت این روندها میتواند ما را به سمت تحقق یک آینده مطلوب نزدیک کند، پیادهروی باشکوه اربعین در حقیقت نماد عدالت خواهی، آزادی خواهی، سعادت طلبی همه انسانها است و هر چقدر این حرکت باشکوهتر و با اقتدارتر برگزار شود این روند تقویت میشود و پیام و مسیر رخداد اربعین که هر ساله تکرار میشود، میتواند ما را به سمت خود جذب کند. رساندن نگاه و دیدگاه اربعین، رساندن آن دیدگاه و رخداد عظیم، تقویت کنندۀ ظهور امام (عج) زمان خواهد بود. به جهت اینکه ما بتوانیم زمینه ساز ظهور باشیم باید به سمت تحقق یک جامعه منتظر مهدوی حرکت بکنیم، تا زمانیکه همۀ انسانها و بیشتر انسانهای آزادیخواه خواهان حضور منجی عالم بشریت نباشند ظهوری رخ نخواهد داد. اربعین و نماد اربعین میتواند محقق کنندۀ این نگاه در جامه ی بشری امروز ما باشد.
9) میدانیم که خیلیها در جهان اعم از تکفیریها، صهیونستها و بدخواهان دیگر، نمیخواهند شکوه و عظمت اربعین گسترش پیدا کند، به نظر حضرتعالی تمرکز آنها در این زمینه روی چه گزارههایی خواهد بود و راهکار مقابله با آن چیست؟
همیشه در کنار همه حرکتهای عزت آفرین، نویدبخش و آزادیخواه، خطرها و انحرافهایی وجود دارد. یکی از حوزههایی که در خصوص پدیده راهپیمائی اربعین وجود دارد رشد نحلههای من درآوردی است، نحلههایی که میتوانند این حرکت بزرگ را به سمت انحراف هدایت بکنند. فلذا باید دقت کرد که در این حرکت عظیمی که رخ میدهد علاوه بر اینکه ارزشهای منتظر مهدوی به درستی تبیین شود، مصادیق آن نیز برای افراد معرفی شود تا از بروز نحلهها در این زمینه جلوگیری گردد. تبیین این حرکت عظیم نیازمند یک نگاه درست و یک نگاه جهادی است که اگر در این زمینه ما کوتاهی کنیم احتمال انحراف نگاهها در این زمینه وجود دارد. به هر حال، دسیسههای شیطان، یاران شیطان و خطوات شیطانی در تحقق پیدا نکردن جامعه منتظر مهدوی بسیار بسیار فعال است. یکی از حوزههایی که در چند سده اخیر جامعه تشیع، به شدت از آن، آسیب دیده، بحث انحرافات و نحلهها هستند، نگاه کنید که مستکبران با ورود به باورهای ما، با ورود به روندهای اعتقادی ما و با ورود به شکل و شیوهها و سبک زندگی دینداری ما با ایجاد انحراف در باورها و نگرشها به سمت ایجاد نحلهها حرکت کردند، در همین یک صد سال اخیر وجود انگلیس خبیث در شکلگیری جامعه بهائیت ضربه بزرگی را در حوزه تشیع وارد کرد. امروز با اقدامات خبیثانه انگلیس افراد زیادی، منحرف از مبانی اصولی اسلام و تشیع به وجود آمدهاند. در این نگاهها و روندها، روندهایی ایجاد نشود که در اصطلاح ما در حوزه آینده پژوهی، به آنها روند های متقاطع میگوییم روندهایی که میآیند و شکلگیری میکنند و به تدریج، روندهای موجود را قطع کرده و به سمت دیگری هدایت میکنند. باید مراقب و مواظب بود که این روندها و نحلهها شکل نگیرند.
در این خصوص لازم است که یک حرکت و بحث شناختی و معرفتی فراگیر شکل بگیرد و مبلغین را ساماندهی نماید، گروههای جهادی در این زمینه فعال شوند، باید مصادیق استعمار و استکبار در جهان امروز تبیین شود، نگاههای درست و غلط در این حوزه، باید از هم تفکیک شوند، معرفی شوند و حرکت فکری و حرکت شناختی در این زمینه رخ بدهد تا از وجود این نحلهها آسیب نبینیم.
10) اگر در قالب جمع بندی نکته یا نکاتی مانده است که اهمیت دارد بفرمایید؟
در جمعبندی مباحثی که خدمت شما ارائه شد باید به این نکته اشاره بکنم که حرکت اربعین و رخداد اربعین برای ما به عنوان یک رخداد در زمان مقطع کنونی ما نیست؛ در حقیقت، حرکت اربعین نویدبخش یک حکومت جهانی عادلانه است. یکی از دلایلی که حرکت اربعین در طول تاریخ، نزد فقها و بزرگان عالم شیعه مورد توجه و دارای فضیلت بسیاری بوده است این میتواند باشد که حرکت اربعین و اعمال روز اربعین میتواند تحقق نویدبخش حرکت عظیم سیدالشهدا باشد، اربعین بیان کننده خواستههای انسانهای آزادیخواه و عدالت طلب است، اربعین محلی برای میثاق تمامی انسانهای آزاده است، با هر نژاد با هر قوم و با هر دین و با هر ملیتی. اربعین میتواند پیوند دهندهٔ زمان گذشته، حال و آینده ما برای تقویت حرکت آزادیخواهانه در جهان اسلام باشد. اربعین نویدبخش یک جامعه منتظر مهدوی است، جامعهای که اگر شکل بگیرد قطعاً و یقیناً میتواند مقدمات ظهور امام زمان را فراهم بیاورد و ما را جزو اصحاب حضرت قرار بدهد و انشاالله در زمان ما و به دست ما و در رکاب آقا، آن جامعه منتظر در جامعه بشری محقق شود. اربعین میتواند برای ما نویدبخش یک حرکتی باشد که ما را به صورت دائم و بصورت روزمره در راستای تحقق آرزوی بزرگ بشریت حرکت بدهد. حرکت اربعین و توسعۀ این نگاه در جامعۀ امروز، میتواند تقویت کنندۀ کلان روند آزادی خواهی در جامعۀ امروزی باشد. امروز انسانهای زیادی با نگاههای متفاوتی، دم از آزادی و آزادیخواهی می زنند ولی هیچکدام از اینها نمیتوانند انسانها و بشریت را به آن خواستۀ حقیقی خودشان برسانند، چون مبانی، مبانی کامل و جامعی نیست. اربعین بیان کنندۀ آن مبانی جامع و کامل در نگاه حرکت سیدالشهداست که میتواند ما را به آن جامعۀ محقق مهدوی برساند.
مجدداً بابت عنایت جنابعالی در پذیرش و پاسخ به سؤالات فلاح سپاسگزاریم.